Achtergrond

Frederik V van de Palts als 16-jarige

De winterkoningin en de winterkoning

elizabeth als jonge bruid
Elizabeth als jonge bruid

 

 

 

 

 

 

 

Er waren eens …….. twee koningskinderen en zij hadden elkaar zo lief en zij trouwden op Valentijnsdag 1613  in Londen. Zij, de mooie en intelligente Engelse koningsdochter Elizabeth Stuart (1596-1662)  en hij de knappe en zorgeloze Duitse vorstenzoon Frederik V van de Palts (1596-1632)  één van de vier Duitse keurvorsten. Het was liefde op het eerste gezicht, maar het sprookje werd een drama en ze leefden niet lang en gelukkig.

Tijdens de huwelijksfeesten werden ze verrast met voor hen gecomponeerde muziek, prachtige poëzie en het toneelstuk The Tempest van William Shakespeare. Elizabeth was enorm populair, zij werd de Queen of Hearts genoemd.  Later kreeg zij een andere koosnaam Grootmoeder van Europa, omdat haar afstammelingen te vinden zijn in de koningshuizen van België, Bulgarije, Denemarken, Groot-Brittannië, Griekenland, Italië, Nederland, Roemenië en Zweden.

Nauwe familiebanden

De beide koningskinderen waren verwant aan verschillende Europese koninklijke families. Elizabeths ouders waren Jacobus I van Engeland, Wales en Schotland en Anna van Denemarken en Noorwegen. De moeder van Frederik V van de Palts, Louise Juliana, was een dochter van Willem van Oranje en Charlotte de Bourbon, zijn derde vrouw, en dus een halfzus van Maurits en Frederik Hendrik. In 1625 trouwde Frederik Hendrik  met Amalia van Solms, een van de hofdames van Elizabeth.

Geschiedenis en geloofsverschillen

De Palts en Beieren, twee vorstendommen in het Duitse Rijk, vielen van oudsher onder de katholieke familie Wittelsbach. Onder Frederik III werd de Palts tak van de familie echter protestant. Frederik V, die in 1610 zijn vader opvolgde, werd aanvoerder van de nieuwe Protestantse Unie. Zijn Beierse neef Maximiliaan werd bevelhebber van de katholieke Liga. De unie verzette zich tegen de macht van de Oostenrijks-Habsburgse keizer, zoals eerder de Nederlanden in opstand kwamen tegen de Spaans-Habsburgse landsheer. Eenzelfde conflict speelde in Bohemen, ook keizerlijk gebied. In 1609 eisten de Boheemse staten eigen rechten op, waaronder de keuze van een koning en godsdienstvrijheid.  De benoeming van Ferdinand van Stiermarken bleek al snel een vergissing, want hij was geen voorstander van geloofsvrijheid. Na een mislukte bespreking gooiden de vertegenwoordigers van de protestantse staten woedend de katholieke afgevaardigden uit het raam van de Praagse burcht. Hiermee begon de Dertigjarige Oorlog.

 

Koning Frederik van Bohemen, de winterkoning

De Boheemse staten kozen vervolgens Frederik V van de Palts als nieuwe koning. Twee dagen later werd de afgedankte Ferdinand de nieuwe keizer van het Duitse Rijk. Een zijn  eerste acties  was een aanval op de koninklijke residentie in Praag. Frederik was niet opgewassen tegen de overmacht van Ferdinand, die werd bijgestaan door Maximiliaan I van Beieren. In 1620 verloor de jonge Boheemse koning de slag bij de Witte Berg en moest hij vluchten na één winter koningschap. Dit leverde hem de bijnaam ‘winterkoning’ op en Elizabeth werd Winterkoningin.

Asiel in Den Haag

De Winterkoning en Winterkoningin kregen in Den Haag asiel, maar kwamen in een totaal andere wereld terecht dan ze gewend waren. De gewesten in de Republiek hadden  geen koninklijke of adellijke achtergrond. De stadhouder werd door het buitenland wel als vorst gezien, maar in de Republiek werd dit niet zo beleefd. Het Hof van Wassenaer aan de Kneuterdijk dat aan Frederik en Elizabeth ter beschikking werd gesteld, was eigenlijk te gewoontjes en zeker te klein voor de Boheemse hofhouding. Snel werd het aangrenzende Hof van Naaldwijk erbij getrokken. De komst van een tweede hof naar Den Haag gaf natuurlijk een enorme impuls aan de lokale middenstand en de kunstenaars in de stad. Het zorgde ook voor enige competitie.

Prins Frederik Hendrik en Amalia van Solms hadden het meeste aanzien in de Republiek; Frederik V en Elizabeth hadden de hoogste – koninklijke – status. Buitenlandse gasten gingen daarom eerst naar het Boheemse hof voordat zij de stadhouder gingen begroeten.

 

Bewoners

Het Koningshuis te Rhenen
 Het Koningshuis te Rhenen

Het Koningshuis te Rhenen

Toen het duidelijk werd dat ze misschien wel nooit zouden terugkeren naar de Palts, liet het Boheemse koningspaar in 1630 een zomerresidentie in Rhenen bouwen. Het jachtslot werd prachtig ingericht met vele wandtapijten en schilderijen, afkomstig uit hun kasteel in de Palts of toegestuurd vanuit Engeland. Veel kunstwerken bestelden zij ook bij de schilders en edelsmeden aan het hof. Frederik en Elizabeth hebben slechts één zomer samen kunnen genieten van het paleis. Want Frederik zette vanuit Den Haag zijn strijd voort, gesteund door de Staten-Generaal en de Engelse koning. Een gezamenlijke campagne van Engeland, de Republiek en Denemarken in 1625 was mislukt. Het vervolg enige jaren later, onder leiding van Gustaaf Adolf van Zweden, verliep aanvankelijk gunstig, maar zou desastreus aflopen. Eerst sneuvelde de Zweedse koning en niet lang daarna, in 1632, stierf Frederik V van de Palts aan een besmettelijke ziekte. Pas in 1649, na de Vrede van Munster, zou Karel Lodewijk zijn vader als keurvorst van de Palts opvolgen. Elizabeth bleef al die tijd in Den Haag, een beetje noodgedwongen omdat ze door talrijke schuldeisers het land niet mocht verlaten. Pas in 1661 kon zij naar Engeland terugkeren, waar de Queen of Hearts al na enkele maanden overleed.